Egitaraua
Iraganari buruzko ezagutzak hezkuntzan duen tokiari buruz hausnartu nahi da, mitoak, isilean gordetakoak eta lerratzeak azaltzeko eta proposamen-eztabaida bat bultzatzeko, zeinak, memoria duen historia defendatuta, aukera emanen baitu era erradikalean hauteman ditzagun iraganari heltzeko beste modu batzuk, Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean jasotako balio-sistema porrot egiten ari den mundu nahasi honetan.
Herritartasun Globalerako Hezkuntzak herritartasunaren kontzeptua bera jartzen du auzitan, zenbait migrazio-krisi oinarri hartuta, hala nola errefuxiatuena (Siria edo Ukrainako gerrek eragindakoak, kasurako) eta Gazako genozidioa. Halakoen bitartez, geure buruei egiten ahal diegu galde nor den herritar, eta nor ez. Kapitalismoak diseinatutako globalizazioak mozkina beste xederik ez du, eta, horren aurrean, Herritartasun Globalerako Hezkuntzak defendatzen du herritartasunaren kontzeptua ez dela arlo legalekoa, baizik eta moralekoa. Humanismo erradikal bat defendatu behar dugu, etengabe galdetuko diona bere buruari zerk egiten gaituen gizaki eta nor izan den eta nor den historiaren protagonista.
Memoria demokratikoa duen historia batek nahitaez berreskuratu behar du historia-eskuliburuetan agertzen ez den gizateriaren zati handi hori, hala nola emakumeak, haurrak, isildutako identitate sexualak, adinekoak, errefuxiatuak, erbesteratuak edo desplazatuak, edo desgaitasunen bat duten pertsonak. Memoria duen historia batek nahitaez erreparatu behar dio gizarte inklusibo batean aniztasunak eskaintzen digun aberastasunari.
Iraganean, kapitalismoak inperialismora eta militarismora jo du, izan dituen krisi garrantzitsuenetako batzuk konpontzeko. Egia esan, gizateriaren historia guztiak kontakizun jakin bati erantzuten dio, eta horrek anikilazioan, indarkerian, harrapakerian eta estraktibismoan oinarritutako logika bati jarraitu dio. Kontakizun horren bitartez, aipatu logikaren ondorioak (gerrak, genozidioak, konkistak, espoliazioak...) eta protagonistak (gizonezko «bikainak»: heroiak, konkistatzaileak, ekintzaileak...) aurrerapenaren eta zibilizazioaren benetako eragiletzat hartu dira. Zer egin dezakegu hezkuntzatik kontakizun horri buelta emateko eta erradikalki aurkaratzeko? Historiak eta memoriak argi erakusten digute politika horiek nora daramaten (genozidio kolonialak, I. eta II. mundu gerrak, faxismoen goraldiak…). Aldatu egin behar da indarkeria historiaren eragiletzat hartzen duen oinarri epistemologiko eta antropologikoa, eta, aldi berean, premiazkoa da horri kontrajartzea antimilitarismoa, giza eskubideak, justizia soziala, bakearen kultura eta elkarrekiko laguntza, gizateriaren etorkizuna bultzatzen eta bermatzen duten elementuak diren aldetik.
Hemendik gertu eta duela gutxi izandako egoeren memoriari erreparatzeko gonbita egiten da, hala nola «Protektoratua», Ekuatore Ginea, Sidi Ifni eta Sahara, eta memoria hori 1936ko estatu kolpearen jatorriarekin eta militar afrikanistek izan zuten rolarekin lotzen ahal da. Gainera, horiekin solasean jartzen ahal dira gaur egun konpondu gabe dauden arazoak, Mendebaldeko Sahara, esaterako.
Lantegietan ikasleak dira protagonistak, baina, kongresuaren zeharkako izaera indartzeko, edozein kongresukidek parte hartzea proposatzen da.
Lantegi hauen edukia hurrengo zirkularrean argitaratuko da.
Aurreko kongresuetan, memoria-proiektuen sorta zabala aurkeztu da ikastetxe desberdinetan. Edizio honetan ere, saioaren bigarren zatian, proiektu horietan parte hartzen duten ikasleek beren proiektuak aurkeztuko dituzte. Mahai-inguru honetan, proiektu horien kudeaketari buruz hausnartzea proposatzen da: nolakoak dira lehen urratsak, nola antolatzen da ikastetxea, zer zailtasun izaten dira, nolako harremana dago familiekin, hezkuntza- eta memoria-administrazioekin eta beste eragile batzuekin (elkarte memorialistak), zer forma hartzen dituzte (ikastetxeko proiektuak, ikastetxeen arteko proiektuak…).
Azken urteotan, zeharo aldatu dira gazteek iraganari buruz dituzten irudikapenak, hedabide digitalek eta, zehazkiago, orotariko sare sozialek hartu duten protagonismo izugarria dela eta. Harridura eta kezka nahasten zaizkigu, egiaztatu baitugu sekulako indarrez berraktibatzen ari direla ikerketa zorrotzen bidez aspaldi argitu eta gezurtatutako mito eta faltsukeriak. Kontua ez da soilik bozgorailu mediatikoen eta hezkuntza-munduaren arteko desoreka, baizik eta modu erradikalean zalantzan jartzen dela pentsamendu historikoaren funtsezko printzipioetako bat, alegia, haren izaera kritikoa eta iturri edo kontakizun historiko baten egiazkotasuna edo faltsutasuna aztertzeko gaitasuna. «Egia» (nahi adina komatxo jarrita) kategoria bera bigarren mailan geratzen da, iraganaren errepresentazio jakin batzuen aldean. Errepresentazio horiek gehienbat eskuin muturrek adierazitako norabideko identitatea osatu nahi dute, eta aipatutako hedabideen jabe diren oligarka handiek lotsagabeki onartzen dituzte. Zer jarrera agertu dezakegu borroka desorekatu honetan? Zer rol du hezkuntzak egoera horretan?
Goizean, horri buruzko tailer bat eginen da, eta garrantzitsua da ondorioak solasaldi honetan aurkeztea.
Eskolek gero eta arreta handiagoa jartzen dute memorian heztean, eta ondarea, familia-historia edo tokian tokiko historia aztertzen dute, dramatizazioen bidez edo interpretazio historikoko espazioetara joanda. Halakoen bitartez, ikasleek iraganean izandako gatazken, bidegabekerien, errepresioaren eta indarkeriaren berri izaten dute. Memoria demokratikoan oinarritutako hezkuntzaren oinarriak haur eta lehen hezkuntzan jarri behar dira.
Zer-nola hezi memoria historikoan haur eta lehen hezkuntzan? Zer gai eta metodologia dira egokienak hezkuntza-etapa bakoitzean? Beste herrialde batzuetako zer esperientzia ezagutzen ditugu? Zer ikerketek irekitzen dute bidea haur edo lehen hezkuntzan memoriari buruzko historia-hezkuntzan berrikuntza izanen dela pentsatzeko? Nola lagundu diezaguke eskolan memoria historikoa lantzeak giza eskubideen garrantzia hobeki ulertzen?
Argi dago irakaskuntzan edozein hezkuntza-aldaketa egiten hasi aurretik irakasleen prestakuntza berritu behar dela; hala egiten ez bada, edozein hobekuntza-saiakerak porrot eginen du. Memoria historikoari dagokionez, memorian hezteak duen garrantziaz kontzientziatu behar ditugu irakasleak, bai herritarrak diren aldetik, bai irakasle gisa egiten duten lanagatik. Ildo horretan, eztabaidarako galdera batzuk planteatzen dizkiogu geure buruari, besteak beste, hauek: Zer prestakuntza jaso behar dute irakasleek memoria historikoaren arloan? Zer gaitasun profesional garatu behar dituzte irakasleek memorian hezteko? Nola interpretatzen dute curriculuma irakasleek, memoria demokratikoan oinarritutako hezkuntza-proposamenari dagokionez? Zein da memoria historikoaren gaineko ardura, curriculumetik harago? Irakasleei memoriaren inguruko prestakuntzarik eskaintzen ez duten autonomia-erkidegoek zer erantzukizun dute, hori eskaintzea lege-betebeharra dela kontuan hartuta? Nola eragin daiteke administrazio horietan?
Memoriaren inguruko hezkuntza ez da mugatu behar unibertsitate aurreko edo unibertsitateko hezkuntza-etapetako gune formaletara edo irakaskuntza-zentroetara. Herritar guztiek dute iraganari eta memoriari buruz aritzeak sortzen dituen arazoen berri izateko eskubidea. Historiaren erabilera publiko deitu izan den horretara hurbildu nahi dugu, kultura demokratikoaren ikuspegitik, memoria mota guztietako elkarte eta pertsona konprometituekin lotzen ditu eta. Memoria duen historia-hezkuntzak ere herritarren parte-hartzea sustatu behar du, familiako edo tokiko artxiboetatik abiatuta, zientzia historikoarekin lankidetzan, herritarrek beren historia idazten duten zientzia irekia sustatzeko. Lankidetza horrek eskoletara ere iritsi behar du.
Eskola gizarteari irekitzen bazaio, eta gizarte zibila eskolara iristen bada: Zer eginkizun dute edo izaten ahal dute elkarteek ikasleen historia-esperientzia memoria demokratikoan bultzatzeko? Nola errazten ahal dute historia bizi batekiko kontaktua, testuliburutik harago, kontakizun hegemonikoak zalantzan jartzen dituena, eta aldi berean emozioak zein arrazionaltasun historikoa azaleratzea sustatzen duena? Nola lagundu dezakete elkarteek ikastetxeetan historia humanizatzen, kontakizun ofizialetatik harago?
Kongresua aurreko edizioetan aurkeztutako esperientzia ugarik agerian utzi dute arrunt emankorra dela belaunaldiarteko elkarrizketen, ikasleen praktika sortzaileen eta memoria-lekuetako esperientzien arteko harremana. Ikuspegi askotan, batzuetan, praktika artistiko bat prestatu eta garatzeari ematen zaio garrantzia, eta, beste batzuetan, batez ere, espazio jakin batean azaleratutako memorien esanahiari. Horiek guztiak bat datoz elementu batean: ikasleak protagonista dira ikaskuntza-prozesu horietan.
Saio honetan jorratu nahi den beste dimentsio garrantzitsu bat ikastetxeen eta irakasleen arteko elkarlan-sareak dira, memoria-lekuen inguruan. Lehen kongresuaren emaitza izan zen Memoria Sarea, eta errealitate emankor gisa finkatu da hezkuntzaren esparruan, batez ere 2025eko urrian ikasleekin egindako I. Topaketaren ondoren. Baina, horiez gain, badaude beste sare autonomiko eta nazioarteko batzuk ere mugaz gaindiko proiektuen inguruan, hala nola Mithic, Mendebaldeko Pirinioetan, edo Exilis, Ekialdeko Pirinioetan, ozeanoz haraindiko beste lankidetza-sare batzuez gain.
Saio hau bi jarduerarekin planifikatzen da: eztabaida piztuko duten tailerrak eta elkarlan-sareei buruzko osoko saioa. Komunikazioetarako deia saio osorako egiten da, eta jardueraren batean lantzen dira ondoren, lantegien edo osoko saioaren gai nagusiarekin duten loturaren arabera. Jarduera horiek irakasleek beren komunikazio-proposamenetan adierazten dituzten interesguneak kontuan hartuta ere definituko dira.
Lantegi hauetan edozein kongresukidek parte hartzen ahal du, ikasleek barne.
Lantegi hauen edukia hurrengo zirkularrean argitaratuko da.
